Các tình huống tranh chấp thường gặp khi thu hồi nợ nhà thầu phụ và hướng xử lý pháp lý

Trong các dự án xây dựng, nhà thầu phụ thường được ứng trước hoặc thanh toán theo tiến độ để triển khai các hạng mục công việc theo hợp đồng đã ký kết. Tuy nhiên, trên thực tế, vẫn phát sinh nhiều trường hợp nhà thầu phụ không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ các nghĩa vụ đã thỏa thuận, từ đó làm phát sinh trách nhiệm hoàn trả khoản tiền đã nhận hoặc bồi thường thiệt hại cho nhà thầu chính. Trên cơ sở đó, bài viết dưới đây, TNTP sẽ tổng hợp các tình huống điển hình khi thu hồi nợ nhà thầu phụ và phân tích hướng xử lý pháp lý tương ứng, nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên trong quan hệ hợp đồng xây dựng.

1. Các tình huống thường gặp khi thu hồi nợ nhà thầu phụ và hướng xử lý

Nghĩa vụ thanh toán của nhà thầu phụ có thể phát sinh từ nhiều tình huống khác nhau. Một số tình huống điển hình và hướng xử lý bao gồm:

• Nhà thầu phụ nhận tiền tạm ứng rồi bỏ công trường: Nhà thầu chính cần nhanh chóng xác nhận hiện trạng thi công, xác định phần tiền tạm ứng chưa được sử dụng tương ứng với khối lượng công việc đã thực hiện và chuẩn bị phương án thay thế nhà thầu để bảo đảm tiến độ dự án.
• Nhà thầu phụ chưa hoàn thành công việc nhưng không ký biên bản xác nhận khối lượng: Nhà thầu chính có thể sử dụng các tài liệu như hình ảnh hiện trường, xác nhận của đơn vị tư vấn giám sát để làm căn cứ xác định khối lượng công việc thực tế đã thực hiện.
• Phát sinh lỗi về chất lượng công trình: Nhà thầu chính cần lập biên bản xác nhận lỗi, yêu cầu nhà thầu phụ khắc phục trong thời hạn hợp lý, trường hợp không thể khắc phục, xác định chi phí sửa chữa để yêu cầu nhà thầu phụ bồi thường.
• Nhà thầu phụ có dấu hiệu tẩu tán tài sản hoặc dừng hoạt động: Nhà thầu chính cần thu thập chứng cứ, xác minh tình trạng pháp lý của nhà thầu phụ, người đại diện theo pháp luật, tài sản và các giao dịch liên quan, đồng thời áp dụng sớm các biện pháp giải quyết tranh chấp để bảo đảm khả năng thu hồi khoản phải thu.

2. Những rủi ro pháp lý nhà thầu chính cần tránh khi thu hồi nợ đối với nhà thầu phụ

Trong quá trình xử lý nghĩa vụ thanh toán của nhà thầu phụ, nhà thầu chính cần lựa chọn phương án phù hợp và tuân thủ đúng quy định pháp luật. Trên thực tế, việc áp dụng các biện pháp không có căn cứ pháp lý hoặc không đúng trình tự, thủ tục có thể làm phát sinh rủi ro pháp lý mới cho nhà thầu chính. Do đó, khi thực hiện thu hồi nợ, nhà thầu chính cần lưu ý tránh các hành vi sau:

• Không áp dụng các biện pháp gây sức ép trái pháp luật;
• Không tự ý giữ hoặc chiếm giữ tài sản của nhà thầu phụ khi không có căn cứ theo hợp đồng hoặc không có biên bản bàn giao, xác nhận hợp lệ;
• Không phát ngôn hoặc cung cấp thông tin có thể ảnh hưởng đến uy tín của nhà thầu phụ khi chưa có đầy đủ căn cứ xác định hành vi vi phạm hoặc nghĩa vụ tài chính của nhà thầu phụ.

Quá trình thu hồi công nợ cần được thực hiện trên cơ sở hồ sơ, chứng cứ và các thỏa thuận trong hợp đồng nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của nhà thầu chính.

3. Hồ sơ nhà thầu chính cần chuẩn bị khi làm việc với luật sư

Nhà thầu chính nên chuẩn bị trước các tài liệu liên quan đến hợp đồng và quá trình thực hiện dự án để phục vụ hoạt động tư vấn và giải quyết tranh chấp được thực hiện nhanh chóng và hiệu quả. Các nhóm tài liệu cần chuẩn bị bao gồm:

• Tài liệu liên quan đến hợp đồng: Hợp đồng thầu phụ và các phụ lục kèm theo;
• Tài liệu chứng minh dòng tiền: Chứng từ giao dịch, chứng từ tạm ứng, chứng từ thanh toán, biên nhận tiền hoặc các tài liệu xác nhận việc chuyển tiền cho nhà thầu phụ;
• Tài liệu hiện trường và quá trình thi công: Nhật ký công trình, biên bản hiện trường, biên bản xác nhận vi phạm tiến độ hoặc chất lượng, cùng với các email, tin nhắn trao đổi giữa các bên;
• Tài liệu về chi phí phát sinh: Tài liệu thể hiện chi phí thuê nhà thầu thay thế, báo giá, hợp đồng với nhà thầu thay thế và các hóa đơn, chứng từ liên quan đến chi phí khắc phục;
• Thông tin pháp lý của nhà thầu phụ: Thông tin về pháp nhân, địa chỉ trụ sở, người đại diện theo pháp luật và tình trạng hoạt động của nhà thầu phụ.

4. Câu hỏi thường gặp trong hoạt động tư vấn thu hồi nợ nhà thầu phụ

Câu hỏi: Nhà thầu chính có được khấu trừ công nợ của nhà thầu phụ vào các khoản còn phải thanh toán hay không?

Trả lời: Việc khấu trừ nghĩa vụ thanh toán có thể được thực hiện nếu hợp đồng thầu phụ có quy định cho phép hoặc nếu các nghĩa vụ của các bên đáp ứng điều kiện đối trừ nghĩa vụ theo quy định của pháp luật. Trong thực tiễn hợp đồng xây dựng, việc khấu trừ thường được thực hiện thông qua điều khoản khấu trừ hoặc đối trừ công nợ trong hợp đồng.

Câu hỏi: Nhà thầu chính có thể yêu cầu hoàn trả tiền tạm ứng khi không có biên bản xác nhận hay không?

Trả lời: Nhà thầu chính vẫn có thể yêu cầu hoàn trả tiền tạm ứng nếu có các tài liệu khác chứng minh việc đã thanh toán và khối lượng công việc thực tế không tương ứng với khoản tiền đã nhận. Các tài liệu này có thể bao gồm chứng từ chuyển tiền, biên bản hiện trường, xác nhận của đơn vị tư vấn giám sát hoặc các tài liệu trao đổi giữa các bên. 

Câu hỏi: Khi nào nhà thầu chính có thể yêu cầu thanh toán theo bảo lãnh tạm ứng hoặc bảo lãnh thực hiện hợp đồng?

Trả lời: Việc yêu cầu thanh toán theo bảo lãnh thường được thực hiện khi nhà thầu phụ vi phạm nghĩa vụ theo hợp đồng và đáp ứng các điều kiện quy định trong thư bảo lãnh do tổ chức tín dụng phát hành.

Câu hỏi: Nhà thầu chính nên ưu tiên thương lượng hay khởi kiện khi nhà thầu phụ né tránh làm việc?

Trả lời: Theo nguyên tắc giải quyết tranh chấp hợp đồng, các bên được khuyến khích ưu tiên thương lượng và hòa giải. Tuy nhiên, nếu nhà thầu phụ không hợp tác hoặc không thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng, nhà thầu chính có thể lựa chọn khởi kiện tại Tòa án hoặc yêu cầu trọng tài giải quyết theo thỏa thuận trong hợp đồng và quy định pháp luật có liên quan.

Câu hỏi Nhà thầu chính cần chuẩn bị những gì để chứng minh thiệt hại do nhà thầu phụ gây ra?

Trả lời: Căn cứ Điều 303 Luật Thương mại 2005, để yêu cầu bồi thường thiệt hại, nhà thầu chính cần chứng minh các yếu tố sau: (i) có hành vi vi phạm hợp đồng; (ii) có thiệt hại thực tế xảy ra; và (iii) có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại.

Các tài liệu chứng minh có thể bao gồm hợp đồng và phụ lục hợp đồng, biên bản xác nhận vi phạm tiến độ hoặc chất lượng, hồ sơ hiện trường, cũng như hóa đơn, chứng từ thể hiện chi phí phát sinh hợp lý để khắc phục hậu quả, cùng với các tài liệu trao đổi giữa các bên.

Việc thu hồi nợ đối với nhà thầu phụ trong dự án xây dựng không chỉ liên quan đến nghĩa vụ thanh toán mà còn gắn với các tranh chấp về tiến độ, chất lượng, khối lượng nghiệm thu và trách nhiệm bồi thường. Vì vậy, nhà thầu chính cần chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, chứng cứ và lựa chọn phương án xử lý phù hợp để bảo vệ quyền lợi của mình. Với những vụ việc phức tạp hoặc có dấu hiệu rủi ro cao, doanh nghiệp nên tham vấn luật sư sớm để nâng cao khả năng thu hồi nợ và hạn chế thiệt hại phát sinh.