So sánh hòa giải trong và ngoài tố tụng theo pháp luật Việt Nam hiện hành

Trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay, hòa giải được ghi nhận là một phương thức giải quyết tranh chấp linh hoạt và hiệu quả. Trong đó, hai phương thức hòa giải phổ biến là hòa giải trong tố tụng và hòa giải ngoài tố tụng. Do có sự khác biệt nhất định về chủ thể tiến hành, trình tự, thủ tục cũng như giá trị pháp lý của kết quả hòa giải, việc nhận diện và so sánh hai hình thức hòa giải này có ý nghĩa quan trọng không chỉ về mặt lý luận mà còn mang tính thực tiễn trong việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp. Bài viết này sẽ so sánh giữa hòa giải trong và ngoài tố tụng theo pháp luật Việt Nam hiện hành, qua đó làm rõ những điểm tương đồng, khác biệt cũng như đánh giá ưu điểm, hạn chế của từng hình thức hòa giải.

1. Điểm giống nhau giữa hòa giải trong và ngoài tố tụng

Để có cái nhìn toàn diện về hòa giải trong và ngoài tố tụng, trước hết cần làm rõ những điểm tương đồng giữa hai hình thức này. Đây là cơ sở giúp nhận diện tính chất chung của việc hòa giải với tư cách là một phương thức giải quyết tranh chấp.

• Thứ nhất, mục đích chung của cả hai hình thức hòa giải đều nhằm chấm dứt tranh chấp mà không cần xét xử bằng bản án, qua đó tiết kiệm thời gian, chi phí cho Các Bên đồng thời giảm tải khối lượng công việc cho Cơ quan tài phán.
• Thứ hai, về vai trò của Bên thứ ba trung gian, hòa giải trong tố tụng, Bên trung gian là Thẩm phán hoặc người được Tòa án phân công, hòa giải ngoài tố tụng, bên trung gian là hòa giải viên, cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân do Các Bên lựa chọn. Tuy nhiên, điểm chung là Bên thứ ba này không áp đặt quyết định mà chỉ hỗ trợ, định hướng để Các Bên đạt được thỏa thuận.
• Thứ ba, kết quả hòa giải trong cả hai hình thức đều là sự thỏa thuận dựa trên ý chí tự nguyện của Các Bên. Nội dung thỏa thuận chỉ được công nhận và có giá trị khi không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội và dựa trên nguyên tắc tự nguyện.

2. Điểm khác nhau giữa hòa giải trong và ngoài tố tụng

Bên cạnh những điểm tương đồng, hòa giải trong và ngoài tố tụng cũng có nhiều khác biệt trong việc thực hiện và giá trị pháp lý của kết quả hòa giải. Việc so sánh giữa các tiêu chí cụ thể sẽ giúp làm rõ sự khác biệt giữa hai hình thức hòa giải này, cụ thể:

 3. Đánh giá ưu nhược điểm của phương thức hòa giải trong và ngoài tố tụng

Từ những điểm giống khác nêu trên, có thể đánh giá một cách khách quan về ưu nhược điểm của từng phương thức hòa giải. Qua đó, làm rõ mức độ phù hợp của hòa giải trong và ngoài tố tụng đối với từng loại tranh chấp cụ thể.

Ưu nhược điểm của hòa giải trong tố tụng:

• Hòa giải tại Tòa án có ưu điểm nổi bật là bảo đảm tính pháp lý cao do được tiến hành dưới sự giám sát của Cơ quan xét xử, theo trình tự, thủ tục tố tụng chặt chẽ. Kết quả hòa giải thành được Tòa án công nhận và bảo đảm thi hành, qua đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Các Bên tranh chấp. Bên cạnh đó, so với việc xét xử toàn phần, hòa giải tại Tòa án giúp tiết kiệm thời gian và chi phí tố tụng, đặc biệt phù hợp với các tranh chấp có tính chất phức tạp, đòi hỏi sự can thiệp của Cơ quan công quyền.
• Mặc dù có giá trị pháp lý cao, tuy nhiên hòa giải tại Tòa án lại thiếu tính linh hoạt do bị ràng buộc bởi trình tự, thủ tục tố tụng. Môi trường xét xử và áp lực tâm lý từ việc tham gia tố tụng có thể ảnh hưởng đến tinh thần hợp tác, thiện chí đàm phán của Các Bên. Ngoài ra, hình thức hòa giải này không thực sự phù hợp đối với những tranh chấp yêu cầu mức độ bảo mật cao, do quá trình tố tụng được diễn ra công khai.

Ưu nhược điểm của hòa giải ngoài tố tụng:

• Hòa giải ngoài tố tụng có ưu điểm lớn về tính bảo mật, quá trình hòa giải không cần diễn ra công khai giúp Các Bên bảo toàn bí mật kinh doanh. Hình thức này cho phép Các Bên chủ động lựa chọn hòa giải viên có chuyên môn phù hợp và linh hoạt về thủ tục, qua đó tạo điều kiện duy trì quan hệ hợp tác kinh doanh trên cơ sở thương lượng không đối đầu.
• Bên cạnh những ưu điểm nêu trên, hòa giải ngoài tố tụng vẫn tồn tại một số hạn chế như thiếu cơ chế cưỡng chế thi hành trực tiếp, khiến hiệu quả thực hiện phụ thuộc nhiều vào thiện chí của Các Bên. Mặc dù Điều 416 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định kết quả hòa giải vụ việc dân sự ngoài Tòa án có thể được Tòa án xem xét và ra quyết định công nhận, nhưng việc yêu cầu Tòa án công nhận kết quả hòa giải này làm phát sinh thêm chi phí cho Các Bên. Do đó, trên thực tế, chi phí tiến hành hòa giải ngoài tố tụng thường cao hơn so với hòa giải trong tố tụng.

Trên đây là những so sánh và phân tích về các ưu điểm và hạn chế của phương thức hòa giải trong và ngoài tố tụng theo pháp luật Việt Nam hiện hành. Việc hiểu đúng bản chất, phạm vi áp dụng cũng như hệ quả pháp lý của từng hình thức hòa giải là cơ sở quan trọng giúp cá nhân, tổ chức lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp, qua đó tiết kiệm thời gian, chi phí và hạn chế rủi ro pháp lý phát sinh. Khi lựa chọn hòa giải, Các Bên cần cân nhắc kỹ tính chất tranh chấp, yêu cầu bảo mật thông tin, khả năng thi hành kết quả hòa giải cũng như mục tiêu duy trì quan hệ giữa Các Bên.

Trường hợp cá nhân, doanh nghiệp có nhu cầu trao đổi thêm về việc lựa chọn phương thức hòa giải phù hợp, soạn thảo thỏa thuận hòa giải hoặc đánh giá hiệu quả pháp lý của kết quả hòa giải trong và ngoài tố tụng, vui lòng liên hệ với TNTP để được tư vấn và hỗ trợ kịp thời.

Trân trọng,