Skip to main content

Phạt vi phạm trong hợp đồng xây dựng: khung pháp lý và điều kiện áp dụng chế tài

| TNTP LAW |

Trong hợp đồng xây dựng, phạt vi phạm là một trong những chế tài được áp dụng thường xuyên nhằm mục đích răn đe, phòng ngừa và bù đắp tổn thất gián tiếp cho bên bị vi phạm. Tuy nhiên, việc áp dụng chế tài này trong thực tiễn không đơn thuần là vấn đề thỏa thuận giữa các bên, mà còn chịu sự chi phối bởi hệ thống pháp luật đa tầng, bao gồm pháp luật dân sự, thương mại và đặc biệt là pháp luật chuyên ngành xây dựng.

Trong bài viết này, TNTP sẽ gửi đến Quý độc giả những thông tin tổng quan về khung pháp lý mới nhất và những lưu ý quan trọng khi soạn thảo, thực hiện điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng xây dựng.

1.Quy định của pháp luật về chế tài phạt vi phạm trong hợp đồng xây dựng 

Theo quy định chung của pháp luật dân sự, phạt vi phạm là là chế tài do các bên thỏa thuận, theo đó bên bị vi phạm yêu cầu bên vi phạm trả một khoản tiền phạt do vi phạm hợp đồng. Bản chất của phạt vi phạm là một chế tài mang tính ước định trước, được thiết lập nhằm răn đe và thúc đẩy việc thực hiện đúng hợp đồng. Các bên có quyền tự do trong việc thỏa thuận có hay không áp dụng chế tài phạt vi phạm hợp đồng.

Hiện nay, chế tài phạt vi phạm trong hợp đồng xây dựng được điều chỉnh bởi Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Thương mại năm 2005 và Luật Xây dựng năm 2025 (có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026). Tuy nhiên, giữa các văn bản pháp luật nêu trên lại chưa có sự thống nhất trong việc xác định mức phạt vi phạm tối đa.

Cụ thể, Điều 418 Bộ luật Dân sự năm 2015 không đặt ra giới hạn cụ thể đối với mức phạt vi phạm, mà trao quyền cho các bên được tự do thỏa thuận. Cách tiếp cận này thể hiện nguyên tắc tôn trọng quyền tự do hợp đồng, cho phép các bên chủ động xác định mức phạt phù hợp với tính chất và mức độ rủi ro của giao dịch.

Ngược lại, Điều 301 Luật Thương mại năm 2005 lại thiết lập một giới hạn rõ ràng khi quy định mức phạt vi phạm không vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm. Quy định này nhằm kiểm soát việc áp dụng chế tài phạt trong các quan hệ thương mại, tránh tình trạng áp đặt mức phạt quá cao gây mất cân bằng lợi ích giữa các bên.

Đối với lĩnh vực xây dựng, pháp luật chuyên ngành đã có quy định riêng mang tính đặc thù. Cụ thể, theo quy định tại Điều 86 Luật Xây dựng năm 2025, phạt vi phạm hợp đồng phải được các bên thỏa thuận và ghi nhận cụ thể trong hợp đồng. Nếu không có thỏa thuận, chế tài phạt vi phạm sẽ không phát sinh hiệu lực. Đối với công trình xây dựng tại dự án đầu tư công hoặc dự án đối tác công tư (PPP), mức phạt hợp đồng xây dựng không được vượt quá 12% giá trị phần hợp đồng xây dựng bị vi phạm. Quy định này đảm bảo sự cân bằng lợi ích giữa các bên, đồng thời ngăn ngừa việc lạm dụng chế tài phạt trong thực tiễn.

2.Điều kiện áp dụng chế tài phạt vi phạm trong hợp đồng xây dựng

Trong hợp đồng xây dựng, phạt vi phạm là một chế tài mang tính ước định, chỉ phát sinh khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo thỏa thuận và quy định pháp luật. Chính vì vậy, việc xác định đúng các điều kiện áp dụng có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo hiệu lực của điều khoản phạt vi phạm cũng như hạn chế tranh chấp phát sinh trong quá trình thực hiện hợp đồng.

Thứ nhất, điều kiện tiên quyết để áp dụng chế tài phạt vi phạm là sự tồn tại của thỏa thuận phạt vi phạm trong hợp đồng xây dựng. Theo nguyên tắc chung, phạt vi phạm không phải là chế tài mặc nhiên được áp dụng mà phải được các bên ghi nhận một cách rõ ràng trong hợp đồng. Điều khoản này cần xác định cụ thể các hành vi vi phạm, mức phạt cũng như phương thức tính toán. Trong trường hợp hợp đồng không có thỏa thuận về phạt vi phạm, bên bị vi phạm, dù có chịu thiệt hại, cũng không có cơ sở pháp lý để yêu cầu áp dụng chế tài này.

Thỏa thuận về phạt vi phạm có thể được xác lập ngay từ thời điểm giao kết hợp đồng hoặc được các bên bổ sung trong quá trình thực hiện hợp đồng thông qua phụ lục hoặc văn bản sửa đổi. Tuy nhiên, mọi thỏa thuận đều phải đảm bảo không trái với quy định pháp luật chuyên ngành. Đối với hợp đồng xây dựng, đặc biệt là các hợp đồng sử dụng vốn nhà nước, mức phạt vi phạm bị giới hạn bởi mức trần theo quy định pháp luật. Trong trường hợp các bên thỏa thuận mức phạt vượt quá giới hạn này, thì khi phát sinh tranh chấp, phần vượt quá sẽ không được công nhận và mức phạt chỉ được xác định trong phạm vi pháp luật cho phép.

Thứ hai, chế tài phạt vi phạm chỉ phát sinh khi có hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng trên thực tế. Nói cách khác, thỏa thuận về phạt vi phạm chỉ là điều kiện cần, còn điều kiện đủ để áp dụng chế tài là sự tồn tại của hành vi vi phạm cụ thể. Trong hợp đồng xây dựng, các hành vi vi phạm thường gắn với các nghĩa vụ cốt lõi như tiến độ thi công, chất lượng công trình, nghĩa vụ thanh toán hoặc nghĩa vụ bảo hành. Khi một bên không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ các nghĩa vụ này, và hành vi đó thuộc phạm vi điều chỉnh của điều khoản phạt, thì chế tài phạt vi phạm sẽ được áp dụng.

Thứ ba, hành vi vi phạm không thuộc các trường hợp được miễn trách nhiệm theo hợp đồng hoặc theo quy định pháp luật. Theo quy định tại khoản 1 Điều 294 Luật Thương mại 2005, bên vi phạm hợp đồng được miễn trách nhiệm trong các trường hợp như sau:

(i) Xảy ra trường hợp miễn trách nhiệm mà các bên đã thoả thuận

Các bên có thể thỏa thuận trước về những trường hợp được miễn trách nhiệm. Đây là quyền tự do hợp đồng, cho phép các bên chủ động phân bổ rủi ro trong quá trình thực hiện dự án.

(ii) Xảy ra sự kiện bất khả kháng

Theo quy định pháp luật, đây là những sự kiện xảy ra một cách khách quan, không thể lường trước và không thể khắc phục mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép. Trong hoạt động xây dựng, sự kiện bất khả kháng bao gồm: (i) Thiên tai, thảm họa môi trường; (ii) Hỏa hoạn, dịch bệnh; (iii) Tình trạng khẩn cấp về an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội và tình trạng khẩn cấp về quốc phòng; (iv) Đình công, bãi công, cấm vận, bao vây; (v) Hoạt động về phát hiện cổ vật, khảo cổ; (vi) Các trường hợp khác theo quy định của luật có liên quan.

(iii) Hành vi vi phạm của một bên hoàn toàn do lỗi của bên còn lại

Trong trường hợp này, việc áp dụng chế tài phạt vi phạm là không phù hợp với nguyên tắc công bằng trong quan hệ hợp đồng. Trường hợp bên vi phạm chỉ có lỗi một phần, thì trách nhiệm chịu phạt sẽ được xác định tương ứng với mức độ lỗi gây ra. Đây là nguyên tắc thường được áp dụng trong thực tiễn giải quyết tranh chấp nhằm đảm bảo sự công bằng giữa các bên.

(iv) Hành vi vi phạm phát sinh do việc thực hiện quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền mà tại thời điểm giao kết hợp đồng, các bên không thể biết hoặc không thể dự liệu

Trong hoạt động xây dựng, điều này có thể liên quan đến các quyết định điều chỉnh quy hoạch, tạm dừng thi công hoặc thay đổi chính sách quản lý, ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực hiện hợp đồng.

Cuối cùng, cần nhấn mạnh rằng nghĩa vụ chứng minh các trường hợp miễn trách nhiệm thuộc về bên vi phạm hợp đồng. Nếu không chứng minh được sự tồn tại của các yếu tố này, bên vi phạm sẽ không được miễn trừ nghĩa vụ, đồng thời phải chịu chế tài phạt vi phạm theo đúng thỏa thuận trong hợp đồng. Quy định này nhằm đảm bảo tính minh bạch và hạn chế việc lạm dụng các trường hợp miễn trách nhiệm để trốn tránh nghĩa vụ.

Trên đây là bài viết “Phạt vi phạm trong hợp đồng xây dựng: Khung pháp lý và điều kiện áp dụng chế tài” TNTP gửi tới bạn đọc. Trường hợp có thắc mắc, vui lòng liên hệ với TNTP để được giải đáp.

Trân trọng.

Công ty Luật TNHH Quốc Tế TNTP và Các Cộng Sự

  • Văn phòng tại Hồ Chí Minh:
    Phòng 1901, Tầng 19 Tòa nhà Saigon Trade Center, 37 Tôn Đức Thắng, Phường Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh
  • Văn phòng tại Hà Nội:
    Số 2, Ngõ 308 Tây Sơn, phường Đống Đa, Hà Nội
  • Email: ha.nguyen@tntplaw.com

Bản quyền thuộc về: Công ty Luật TNHH Quốc Tế TNTP và Các Cộng Sự