Skip to main content

Rủi ro pháp lý trong việc sử dụng hợp đồng theo mẫu của doanh nghiệp và giải pháp phòng ngừa rủi ro

| TNTP LAW |

Việc sử dụng Hợp đồng theo mẫu giúp doanh nghiệp chuẩn hóa quy trình giao dịch, tiết kiệm thời gian và chi phí. Tuy nhiên, nếu xây dựng nội dung thiếu minh bạch hoặc vi phạm quy định pháp luật, Hợp đồng theo mẫu có thể mang lại nhiều rủi ro pháp lý, gây bất lợi khi xảy ra tranh chấp. Bài viết dưới đây sẽ phân tích các rủi ro phổ biến và đề xuất giải pháp giúp doanh nghiệp xây dựng hệ thống Hợp đồng theo mẫu an toàn, hiệu quả.

1. Khái niệm và bản chất pháp lý của Hợp đồng theo mẫu

Theo Điều 405 Bộ luật Dân sự năm 2015 (“BLDS”), Hợp đồng theo mẫu là hợp đồng do một bên soạn thảo sẵn các điều khoản để bên còn lại lựa chọn chấp nhận hoặc không chấp nhận toàn bộ nội dung hợp đồng.

Về bản chất pháp lý, khác với hợp đồng được hình thành thông qua quá trình thương lượng giữa các bên, Hợp đồng theo mẫu thường được áp dụng trong các giao dịch hàng loạt và có tính lặp lại cao như mua bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ viễn thông, vận tải, bảo hiểm, thương mại điện tử hoặc dịch vụ tiêu dùng.

Ngoài ra, Hợp đồng theo mẫu là công cụ giúp doanh nghiệp chuẩn hóa hoạt động giao dịch và tối ưu hóa hiệu quả vận hành. Doanh nghiệp là bên chủ động xây dựng nội dung hợp đồng nên có điều kiện dự liệu trước các tình huống rủi ro, đồng thời thiết lập cơ chế bảo vệ quyền lợi thương mại của mình.

2. Những rủi ro pháp lý doanh nghiệp thường gặp khi sử dụng Hợp đồng theo mẫu

Do Hợp đồng theo mẫu được xây dựng theo hướng một bên chủ động soạn thảo nội dung nên pháp luật đặt ra nhiều cơ chế kiểm soát nhằm bảo vệ bên yếu thế hơn trong quan hệ giao dịch. Nếu doanh nghiệp sử dụng các mẫu hợp đồng chuẩn hóa có được từ bên thứ ba hoặc đưa vào các điều khoản bất cân xứng, doanh nghiệp có thể đối mặt với các rủi ro pháp lý sau đây:

a. Điều khoản hợp đồng có thể bị tuyên vô hiệu

Khoản 3 Điều 405 BLDS quy định rằng trường hợp Hợp đồng theo mẫu có điều khoản miễn trách nhiệm cho bên đưa ra hợp đồng, tăng trách nhiệm hoặc loại bỏ quyền lợi chính đáng của bên còn lại thì điều khoản đó vô hiệu.

Bên cạnh đó, ngoài chịu sự điều chỉnh của BLDS, Hợp đồng theo mẫu còn chịu sự điều chỉnh của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (“Luật BVQLNTD”) và một số luật chuyên ngành khác. Do đó, doanh nghiệp khi soạn thảo Hợp đồng theo mẫu cần bảo đảm tuân thủ BLDS và các luật chuyên ngành để tránh nguy cơ đưa vào các điều khoản bất lợi, hạn chế quyền lợi của khách hàng. Ngoài ra, khi phát sinh tranh chấp, cơ quan giải quyết tranh chấp có quyền tuyên vô hiệu các điều khoản vi phạm pháp luật. Trong trường hợp đó, doanh nghiệp sẽ mất đi cơ chế bảo vệ quyền lợi mà mình dự kiến xây dựng trong hợp đồng.

b. Doanh nghiệp có thể chịu bất lợi khi giải thích hợp đồng

Một số doanh nghiệp khi lập Hợp đồng theo mẫu sử dụng những thuật ngữ pháp lý phức tạp hoặc quy định điều khoản thiếu rõ ràng có thể tiềm ẩn rủi ro pháp lý đáng kể.

Theo quy định tại khoản 2 Điều 405 và khoản 6 tại Điều 404 BLDS, nếu bên soạn thảo đưa vào hợp đồng nội dung bất lợi cho bên kia thì khi giải thích hợp đồng sẽ phải giải thích theo hướng có lợi cho bên kia. Do đó, trong trường hợp doanh nghiệp soạn thảo Hợp đồng theo mẫu có những thuật ngữ không rõ ràng hoặc điều khoản gây bất lợi cho khách hàng thì cơ quan giải quyết tranh chấp sẽ ưu tiên áp dụng cách giải thích bất lợi cho bên doanh nghiệp.

Vì vậy, việc sử dụng câu chữ thiếu rõ ràng không giúp doanh nghiệp gia tăng lợi thế pháp lý mà còn có thể khiến doanh nghiệp gặp bất lợi khi xảy ra tranh chấp.

c. Doanh nghiệp có thể bị xử phạt vi phạm hành chính

Pháp luật hiện hành quy định chặt chẽ về hình thức và thủ tục áp dụng Hợp đồng theo mẫu. Theo Luật BVQLNTD và các văn bản hướng dẫn liên quan, Hợp đồng theo mẫu phải đáp ứng các yêu cầu về hình thức, ngôn ngữ và nội dung một cách chặt chẽ và rõ ràng. Cụ thể theo Điều 23 Luật BVQLNTD quy định nguyên tắc chung về hình thức hợp đồng giao kết với người tiêu dùng, hợp đồng theo mẫu. Văn bản yêu cầu ngôn ngữ phải bằng tiếng Việt (trừ trường hợp có thỏa thuận khác thì sử dụng thêm tiếng dân tộc hoặc tiếng nước ngoài nhưng tiếng Việt vẫn là ưu tiên hoặc có giá trị pháp lý tương đương), nội dung phải rõ ràng, dễ hiểu. Bên cạnh đó, theo Điều 6 Nghị định 55/2024/NĐ-CP cũng quy định Hợp đồng theo mẫu phải đáp ứng đủ các yêu cầu như ngôn ngữ, loại chữ, kích thước chữ, màu chữ, nền hiển thị nội dung, bố cục, nội dung rõ ràng, dễ hiểu và tuân theo quy định của pháp luật.

Ngoài ra, căn cứ Điều 28 Luật BVQLNTD và Quyết định 07/2024/QĐ-TTg đối với một số lĩnh vực đặc thù như điện, nước, viễn thông, truyền hình trả tiền, vận chuyển hành khách, mua bán căn hộ chung cư và các lĩnh vực khác theo quy định pháp luật, doanh nghiệp còn phải thực hiện thủ tục đăng ký Hợp đồng theo mẫu với cơ quan nhà nước có thẩm quyền trước khi đưa vào sử dụng. Nếu doanh nghiệp không thực hiện đúng thủ tục đăng ký hoặc sử dụng Hợp đồng theo mẫu không đúng quy định, doanh nghiệp có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, buộc khắc phục hậu quả và bồi thường thiệt hại cho khách hàng nếu có thiệt hại thực tế phát sinh.

d. Rủi ro phát sinh tranh chấp và bị xử phạt do không công khai Hợp đồng theo mẫu

Theo khoản 1 Điều 405 BLDS 2015, hợp đồng theo mẫu phải được công khai để bên còn lại biết và xem xét trước khi giao kết. Quy định này đặt ra yêu cầu minh bạch như một điều kiện bảo đảm tự do ý chí khi tham gia giao dịch. Tuy nhiên, BLDS không quy định cụ thể hình thức hay thủ tục công khai. Vì vậy, nếu việc công khai không phù hợp và không đúng quy trình có thể làm phát sinh tranh chấp về hiệu lực và tính ràng buộc của hợp đồng mẫu. Do đó, cần có sự dẫn chiếu và hướng dẫn từ luật chuyên ngành để bảo đảm thống nhất trong áp dụng, dưới đây là quy trình công khai hợp đồng mẫu của một số lĩnh vực:

Theo khoản 1 và điểm d khoản 2 Điều 6 Luật Kinh doanh bất động sản 2023, doanh nghiệp có nghĩa vụ công khai đầy đủ, trung thực thông tin dự án, bao gồm cả hợp đồng mẫu trước khi đưa vào kinh doanh. Việc công khai phải được thực hiện trên hệ thống thông tin về nhà ở và thị trường bất động sản, đồng thời đăng tải trên website của doanh nghiệp theo khoản 5 Điều 6. Quy định này nhằm bảo đảm tính minh bạch và giúp khách hàng tiếp cận đầy đủ thông tin trước khi giao dịch.

Đồng thời, khoản 3 Điều 26 Luật BVQLNTD cũng yêu cầu niêm yết và đăng tải hợp đồng mẫu để người tiêu dùng biết rõ nội dung trước khi giao kết. Nếu doanh nghiệp bỏ qua hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ, doanh nghiệp có thể bị cơ quan nhà nước xử phạt vi phạm hành chính do vi phạm quy định về cung cấp thông tin cho người tiêu dùng và chịu bất lợi lớn khi xảy ra tranh chấp.

Tuy nhiên, các quy định này chỉ mang tính bổ sung và cụ thể hóa theo từng lĩnh vực, không phải mọi loại hợp đồng mẫu trong các lĩnh vực khác đều có cơ chế công khai giống nhau.

3. Giải pháp phòng ngừa rủi ro pháp lý khi sử dụng Hợp đồng theo mẫu

Để bảo đảm tính hiệu lực của Hợp đồng theo mẫu và hạn chế rủi ro pháp lý trong quá trình vận hành, doanh nghiệp cần xây dựng cơ chế kiểm soát hợp đồng một cách chặt chẽ, đồng thời tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật dân sự và pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Dưới đây là một số giải pháp quan trọng doanh nghiệp cần lưu ý trong quá trình xây dựng và áp dụng Hợp đồng theo mẫu.

a. Bảo đảm tính cân bằng quyền và nghĩa vụ giữa các bên

Doanh nghiệp không nên xây dựng hợp đồng theo hướng tuyệt đối hóa quyền lợi của mình hoặc áp đặt các điều khoản gây bất lợi quá mức cho khách hàng. Việc lạm dụng các điều khoản miễn trừ trách nhiệm hoặc hạn chế quyền của bên còn lại có thể dẫn đến nguy cơ điều khoản bị tuyên vô hiệu theo quy định pháp luật.

Thay vì sử dụng các điều khoản miễn trừ toàn bộ trách nhiệm, doanh nghiệp nên xây dựng cơ chế giới hạn trách nhiệm ở mức hợp lý và phù hợp với bản chất của giao dịch. Đồng thời, doanh nghiệp cần quy định rõ các trường hợp bất khả kháng, trường hợp được miễn trách nhiệm do lỗi của khách hàng hoặc các điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần tôn trọng quyền khiếu nại, tố cáo và khởi kiện của khách hàng theo quy định pháp luật. Để kiểm soát rủi ro phát sinh tranh chấp, doanh nghiệp có thể xây dựng quy trình tiếp nhận và giải quyết khiếu nại với các điều kiện cụ thể về thời hạn thông báo, tài liệu chứng minh và phương thức xử lý yêu cầu.

b. Chuẩn hóa ngôn ngữ và bảo đảm tính minh bạch của Hợp đồng theo mẫu

Ngôn ngữ sử dụng trong Hợp đồng theo mẫu cần rõ ràng, chính xác và dễ hiểu. Doanh nghiệp nên hạn chế sử dụng các thuật ngữ đa nghĩa, câu văn phức tạp hoặc cách diễn đạt có thể dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau.

Theo nguyên tắc giải thích hợp đồng trong BLDS, trường hợp điều khoản hợp đồng không rõ ràng thì nội dung có thể được giải thích theo hướng bất lợi cho bên soạn thảo. Vì vậy, việc chuẩn hóa ngôn ngữ hợp đồng có ý nghĩa quan trọng trong việc hạn chế rủi ro tranh chấp. Đối với các hợp đồng có tính chuyên môn cao như công nghệ, bảo hiểm, tài chính hoặc xây dựng, doanh nghiệp nên bổ sung điều khoản giải thích thuật ngữ nhằm xác định thống nhất nội hàm của các khái niệm chuyên ngành được sử dụng trong hợp đồng.

c. Tuân thủ đầy đủ quy định về hình thức và thủ tục đăng ký Hợp đồng theo mẫu

Doanh nghiệp cần bảo đảm Hợp đồng theo mẫu đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về hình thức theo quy định của Luật BVQLNTD và các văn bản hướng dẫn thi hành. Nội dung Hợp đồng theo mẫu cần được trình bày bằng tiếng Việt, bố cục rõ ràng và bảo đảm điều kiện để khách hàng dễ dàng tiếp cận thông tin. Đối với hợp đồng điện tử, doanh nghiệp cần thiết kế giao diện hiển thị đầy đủ nội dung hợp đồng trước khi khách hàng xác nhận giao kết.

Trường hợp doanh nghiệp thuộc diện bắt buộc đăng ký Hợp đồng theo mẫu, doanh nghiệp phải thực hiện thủ tục đăng ký với cơ quan nhà nước có thẩm quyền trước khi đưa hợp đồng vào áp dụng trên thực tế.

Việc không tuân thủ quy định về đăng ký Hợp đồng theo mẫu có thể làm phát sinh rủi ro bị xử phạt vi phạm hành chính và ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu lực thực tế của hợp đồng.

d. Thực hiện nghiêm túc nghĩa vụ công khai Hợp đồng theo mẫu

Để bảo đảm tuân thủ quy định pháp luật, đối với các loại hợp đồng theo mẫu mà pháp luật chuyên ngành đã có quy định hoặc hướng dẫn về việc công khai, doanh nghiệp cần thực hiện việc niêm yết, công khai theo đúng hình thức, trình tự và thủ tục được hướng dẫn trước khi giao kết hợp đồng với khách hàng. Đối với các loại hợp đồng theo mẫu chưa có quy định hoặc hướng dẫn cụ thể, doanh nghiệp cần chủ động niêm yết và công khai nội dung hợp đồng tại trụ sở, địa điểm kinh doanh cũng như trên các nền tảng trực tuyến (website, ứng dụng) để bảo đảm tính minh bạch trong quá trình giao kết. Đồng thời, doanh nghiệp cần lưu giữ các tài liệu, dữ liệu chứng minh việc đã thực hiện công khai, niêm yết để làm cơ sở bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi phát sinh khiếu nại hoặc tranh chấp.

e. Chủ động rà soát và kiểm soát pháp lý định kỳ đối với Hợp đồng theo mẫu

Mỗi doanh nghiệp có đặc thù riêng về mô hình kinh doanh, phương thức vận hành và nhóm khách hàng mục tiêu. Vì vậy, doanh nghiệp không nên sử dụng các mẫu hợp đồng sao chép từ nguồn không chính thống hoặc áp dụng máy móc cho mọi giao dịch.

Hợp đồng theo mẫu cần được xây dựng trên cơ sở đánh giá đầy đủ các rủi ro pháp lý có thể phát sinh trong hoạt động kinh doanh thực tế của doanh nghiệp. Đồng thời, doanh nghiệp nên thường xuyên rà soát và cập nhật nội dung hợp đồng để bảo đảm phù hợp với các thay đổi của pháp luật và thực tiễn giải quyết tranh chấp.

Việc tham vấn luật sư hoặc chuyên gia pháp lý trong quá trình xây dựng và rà soát Hợp đồng theo mẫu sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng kiểm soát rủi ro, bảo đảm tính hợp pháp của các điều khoản và xây dựng cơ chế bảo vệ quyền lợi thương mại một cách hiệu quả, bền vững.

Dù Hợp đồng theo mẫu là công cụ pháp lý quan trọng giúp doanh nghiệp chuẩn hóa hoạt động giao dịch và kiểm soát rủi ro nhưng nó tiềm ẩn nguy cơ vô hiệu, phát sinh tranh chấp hoặc bị xử phạt nếu không được xây dựng chặt chẽ. Vì vậy, doanh nghiệp cần chủ động rà soát định kỳ, bảo đảm tính minh bạch và cân bằng quyền lợi giữa các bên. Việc tham vấn chuyên gia pháp lý khi xây dựng hợp đồng sẽ giúp doanh nghiệp tối ưu hóa hiệu quả và bảo vệ tốt nhất quyền lợi thương mại của mình.

Trên đây là bài viết về “Rủi ro pháp lý trong việc sử dụng Hợp đồng theo mẫu của doanh nghiệp và giải pháp phòng ngừa rủi ro”. Vui lòng liên hệ với TNTP để được hỗ trợ kịp thời nếu doanh nghiệp có bất kỳ vướng mắc nào.

Công ty Luật TNHH Quốc Tế TNTP và Các Cộng Sự

  • Văn phòng tại Hồ Chí Minh:
    Phòng 1901, Tầng 19 Tòa nhà Saigon Trade Center, 37 Tôn Đức Thắng, Phường Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh
  • Văn phòng tại Hà Nội:
    Số 2, Ngõ 308 Tây Sơn, phường Đống Đa, Hà Nội
  • Email: ha.nguyen@tntplaw.com

Bản quyền thuộc về: Công ty Luật TNHH Quốc Tế TNTP và Các Cộng Sự