Pháp lý doanh nghiệp cần nắm khi thu hồi nợ công trình xây dựng

Trong hoạt động xây dựng, các khoản công nợ thường không phát sinh đơn thuần từ việc bên có nghĩa vụ chậm thanh toán mà còn gắn liền với quá trình thực hiện hợp đồng, nghiệm thu, xác nhận khối lượng, hồ sơ thanh toán, công việc phát sinh và nhiều vấn đề pháp lý khác.

Do đó, việc thu hồi nợ công trình xây dựng không chỉ là hoạt động yêu cầu thanh toán mà còn là quá trình xác lập, chứng minh và bảo vệ quyền yêu cầu thanh toán của doanh nghiệp trên cơ sở quy định pháp luật và các thỏa thuận giữa các bên.

Thực tiễn cho thấy, không ít doanh nghiệp mặc dù đã có cơ sở để yêu cầu thanh toán nhưng vẫn gặp khó khăn trong quá trình thu hồi công nợ do hồ sơ chưa đầy đủ, xác định chưa chính xác căn cứ yêu cầu thanh toán hoặc lựa chọn phương thức xử lý chưa phù hợp.

Trong nhiều trường hợp, việc thiếu chuẩn bị về mặt pháp lý có thể làm kéo dài thời gian thu hồi nợ, gia tăng chi phí xử lý tranh chấp và ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền của doanh nghiệp.

Bài viết này của TNTP cung cấp căn cứ pháp lý doanh nghiệp cần nắm khi thu hồi nợ công trình xây dựng, giúp doanh nghiệp xác định đúng căn cứ, quyền và nghĩa vụ của các bên, cũng như hướng xử lý phù hợp với từng tình huống cụ thể.

1. Vì sao thu hồi nợ công trình xây dựng phải có cơ sở hợp pháp?

Thu hồi nợ công trình xây dựng là quá trình yêu cầu bên có nghĩa vụ thực hiện nghĩa vụ thanh toán phát sinh từ hợp đồng xây dựng hoặc các giao dịch liên quan đến hoạt động xây dựng.

Khác với công nợ trong hoạt động kinh doanh mua bán của doanh nghiệp, công nợ trong lĩnh vực xây dựng thường gắn với các điều kiện thanh toán cụ thể như nghiệm thu công việc, xác nhận khối lượng hoàn thành, bàn giao công trình xây dựng hoặc hoàn thiện hồ sơ thanh toán theo thỏa thuận của các bên.

Chính vì vậy, việc thu hồi nợ công trình xây dựng cần được thực hiện trên cơ sở phù hợp với quy định pháp luật và có lộ trình thực hiện.

Nếu doanh nghiệp chỉ tập trung gây áp lực thanh toán mà không củng cố hồ sơ và có phương thức xử lý phù hợp, quá trình thu hồi nợ không những không đem lại hiệu quả mà còn có thể phát sinh rủi ro pháp lý cho chính doanh nghiệp.

Trên thực tế, doanh nghiệp thường gặp khó khăn trong việc thu hồi khoản nợ do không đủ căn cứ chứng minh nghĩa vụ thanh toán của Bên nợ hoặc áp dụng biện pháp thu hồi chưa phù hợp.

Bên cạnh đó, việc áp dụng các biện pháp thu hồi nợ không đúng quy định pháp luật có thể làm phát sinh tranh chấp, ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh và làm gia tăng rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp.

Do đó, việc thu hồi nợ công trình xây dựng cần được nhìn nhận như một quá trình xử lý pháp lý có chiến lược, trong đó doanh nghiệp phải đồng thời kiểm soát căn cứ thanh toán, hệ thống chứng cứ, phương thức làm việc với Bên nợ và trình tự xử lý tranh chấp.

Đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm hoạt động thu hồi nợ được thực hiện hợp pháp, hiệu quả, hạn chế rủi ro và nâng cao khả năng bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.

2. Khung pháp lý điều chỉnh thu hồi nợ công trình xây dựng

Hoạt động thu hồi nợ công trình xây dựng tại Việt Nam được điều chỉnh bởi nhiều nhóm quy định pháp luật khác nhau.

Tùy vào tính chất hợp đồng, chủ thể tham gia và phương thức giải quyết tranh chấp, doanh nghiệp cần lưu ý các văn bản pháp luật thường được áp dụng sau:

• Bộ luật Dân sự 2015: điều chỉnh nguyên tắc giao kết, thực hiện hợp đồng, nghĩa vụ thanh toán, trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ, lãi chậm trả và bồi thường thiệt hại; quy định về pháp luật áp dụng đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài.
• Luật Thương mại: áp dụng đối với quan hệ thương mại giữa các thương nhân, bao gồm phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại, nghĩa vụ thanh toán và lãi chậm thanh toán trong giao dịch thương mại.
• Luật Xây dựng: quy định các vấn đề liên quan đến hoạt động xây dựng, hợp đồng xây dựng, quyền và nghĩa vụ của các bên, nghiệm thu, bàn giao và thanh toán trong lĩnh vực xây dựng.
• Bộ luật Tố tụng dân sự: quy định trình tự, thủ tục khởi kiện tại Tòa án nhân dân; quy định về thủ tục công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài; công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài.
• Luật Trọng tài thương mại: điều chỉnh việc giải quyết tranh chấp tại trọng tài khi hợp đồng có thỏa thuận trọng tài hợp lệ.
• Luật Thi hành án dân sự: điều chỉnh việc tổ chức thi hành bản án, quyết định hoặc phán quyết đã có hiệu lực pháp luật.

Bên cạnh các văn bản quy phạm pháp luật, việc điều chỉnh quan hệ công nợ công trình xây dựng còn có thể dựa trên các nguồn pháp luật bổ trợ theo quy định của pháp luật Việt Nam, bao gồm:

• Tập quán: được áp dụng trong trường hợp các bên không có thỏa thuận, pháp luật không có quy định và tập quán đó không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.
• Án lệ do Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao công bố, là nguồn tham khảo quan trọng khi giải quyết các vụ việc có tình tiết, sự kiện pháp lý tương tự;
• Áp dụng tương tự pháp luật: được áp dụng khi các bên không có thỏa thuận, pháp luật không có quy định và không có tập quán; nếu vẫn không thể áp dụng thì căn cứ vào các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ và lẽ công bằng.
• Luật mềm: bao gồm các tiêu chuẩn, hướng dẫn kỹ thuật, nguyên tắc, quy tắc quốc tế và thông lệ chuyên ngành được sử dụng làm căn cứ tham khảo trong việc xác định yêu cầu kỹ thuật, chất lượng công trình, quyền, nghĩa vụ của các bên và các vấn đề khác có liên quan.

Việc xác định khung pháp lý áp dụng ngay từ đầu có ý nghĩa quan trọng trong quá trình thu hồi nợ công trình xây dựng.

Điều này giúp doanh nghiệp lựa chọn đúng căn cứ yêu cầu thanh toán, đúng cơ chế giải quyết tranh chấp và hạn chế các rủi ro phát sinh trong quá trình xử lý công nợ.

3. Căn cứ để yêu cầu thanh toán trong hợp đồng xây dựng

Trong pháp lý đòi nợ xây dựng, nghĩa vụ thanh toán của Bên nợ thường được xác định trước hết từ hợp đồng và các phụ lục hợp đồng.

Hợp đồng là căn cứ quan trọng để xác định phạm vi công việc, giá trị hợp đồng, đơn giá, tiến độ thanh toán, điều kiện nghiệm thu, hồ sơ thanh toán và phương thức giải quyết tranh chấp.

Bên cạnh hợp đồng, doanh nghiệp cần chứng minh phần công việc đã được thực hiện thông qua khối lượng hoàn thành, biên bản nghiệm thu, biên bản bàn giao, xác nhận khối lượng, nhật ký công trình xây dựng, hồ sơ đề nghị thanh toán hoặc các tài liệu thể hiện Bên nợ đã biết, đã nhận hoặc đã sử dụng kết quả công việc.

Đây là nhóm căn cứ cốt lõi để chứng minh nghĩa vụ thanh toán đã phát sinh và đã đến hạn.

Ngoài yêu cầu thanh toán khoản nợ gốc, bên bị vi phạm có thể xem xét áp dụng các chế tài theo Điều 292 Luật Thương mại 2005 như phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại, buộc thực hiện đúng hợp đồng, tạm ngưng thực hiện hợp đồng, đình chỉ thực hiện hợp đồng, hủy bỏ hợp đồng hoặc các biện pháp khác do các bên thoả thuận không trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam, điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên và tập quán thương mại quốc tế.

Điều khoản thanh toán và điều khoản giải quyết tranh chấp có ý nghĩa quan trọng trong quá trình thu hồi công nợ.

Trong đó, điều khoản thanh toán là căn cứ xác định thời điểm nghĩa vụ thanh toán đến hạn, còn điều khoản giải quyết tranh chấp giúp xác định đúng cơ chế xử lý tranh chấp theo thỏa thuận của các bên.

Việc không rà soát kỹ các điều khoản này có thể dẫn đến sai sót trong việc yêu cầu thanh toán hoặc lựa chọn không đúng cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp.

4. Thu hồi nợ xây dựng hợp pháp phải đáp ứng những yêu cầu nào?

Để hoạt động thu hồi nợ công trình xây dựng được thực hiện hiệu quả và được pháp luật bảo vệ, doanh nghiệp cần đáp ứng đồng thời các yêu cầu cơ bản sau:

4.1. Thứ nhất, có căn cứ và chứng cứ hợp pháp chứng minh yêu cầu thanh toán.

Doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống hồ sơ, tài liệu chứng minh sự tồn tại của quan hệ hợp đồng, phạm vi công việc đã thực hiện, giá trị công việc đã hoàn thành và việc nghĩa vụ thanh toán của Bên nợ đã đến hạn.

Các chứng cứ sử dụng để thu hồi nợ cần bảo đảm tính hợp pháp, tính liên quan và giá trị chứng minh theo quy định pháp luật.

Đối với các dữ liệu điện tử như email, tin nhắn hoặc các tài liệu trao đổi trong quá trình thực hiện hợp đồng, doanh nghiệp vẫn có thể sử dụng làm chứng cứ nếu chứng minh được nguồn gốc, nội dung và mối liên hệ với giao dịch đang tranh chấp.

4.2. Thứ hai, việc thu hồi nợ phải được thực hiện bằng các phương thức hợp pháp.

Tùy từng trường hợp, doanh nghiệp có thể áp dụng các biện pháp như thương lượng, hòa giải, gửi văn bản yêu cầu thanh toán, khởi kiện tại Tòa án hoặc yêu cầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại.

Tuy nhiên, mọi hoạt động thu hồi nợ phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật.

Doanh nghiệp không được sử dụng các biện pháp đe dọa, cưỡng ép, xâm phạm danh dự, uy tín, tài sản hoặc các quyền, lợi ích hợp pháp khác của Bên nợ.

Việc thúc đẩy thanh toán cần được thực hiện thông qua các căn cứ pháp lý rõ ràng và các biện pháp phù hợp với quy định của pháp luật.

4.3. Thứ ba, trình tự và thủ tục xử lý phải tuân thủ quy định pháp luật.

Trong quá trình thu hồi nợ, doanh nghiệp cần rà soát các vấn đề liên quan đến thời hiệu khởi kiện, thẩm quyền giải quyết tranh chấp, điều khoản trọng tài, điều kiện khởi kiện, hồ sơ chứng cứ và thủ tục thi hành án.

Việc xác định không chính xác cơ quan có thẩm quyền hoặc không đáp ứng đầy đủ yêu cầu về thủ tục có thể làm kéo dài quá trình xử lý tranh chấp, ảnh hưởng đến khả năng thu hồi nợ và quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp.

5. Quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp khi thu hồi công nợ công trình xây dựng

Khi phát sinh công nợ trong hoạt động xây dựng, doanh nghiệp có quyền yêu cầu bên có nghĩa vụ thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thanh toán theo hợp đồng và các thỏa thuận liên quan.

Trường hợp Bên nợ chậm thanh toán hoặc vi phạm nghĩa vụ, doanh nghiệp có thể yêu cầu thanh toán khoản nợ gốc, lãi chậm trả, phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại nếu đáp ứng các điều kiện theo thỏa thuận của các bên và quy định của pháp luật.

Khi tranh chấp không thể giải quyết bằng thương lượng, doanh nghiệp có quyền khởi kiện tại Tòa án hoặc yêu cầu giải quyết bằng trọng tài thương mại theo thỏa thuận của các bên.

Trong trường hợp cần thiết và đáp ứng các điều kiện luật định, doanh nghiệp còn có quyền yêu cầu áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời nhằm bảo toàn tài sản, ngăn ngừa nguy cơ tẩu tán tài sản và bảo đảm khả năng thi hành bản án hoặc phán quyết sau này.

Bên cạnh các quyền nêu trên, doanh nghiệp có nghĩa vụ cung cấp đầy đủ chứng cứ, tuân thủ trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp và không được sử dụng các biện pháp thu hồi nợ trái pháp luật.

Việc bảo đảm tính hợp pháp trong quá trình thu hồi nợ là cơ sở quan trọng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.

6. Một số tình huống pháp lý thường gặp khi thu hồi nợ xây dựng

Trong thực tiễn, tranh chấp công nợ xây dựng thường không chỉ xuất phát từ việc Bên nợ chậm thanh toán mà còn liên quan đến điều kiện thanh toán, hồ sơ nghiệm thu, khối lượng công việc thực hiện hoặc các khoản đối trừ phát sinh trong quá trình thực hiện hợp đồng.

Một số tình huống thường gặp bao gồm:

6.1. Bên nợ trì hoãn nghĩa vụ thanh toán

Mặc dù nghĩa vụ thanh toán đã đến hạn, bên có nghĩa vụ vẫn trì hoãn việc thanh toán, xin gia hạn nhiều lần hoặc không phản hồi các yêu cầu thanh toán của doanh nghiệp.

Sau khi công nợ đến hạn, doanh nghiệp đã gửi công văn, thư yêu cầu thanh toán hoặc nhiều lần liên hệ nhưng không nhận được phản hồi hoặc bên có nghĩa vụ cố tình kéo dài thời gian giải quyết.

6.2. Bên nợ đã cam kết thanh toán nhưng không thực hiện

Trong nhiều trường hợp, các bên đã thống nhất lộ trình thanh toán hoặc lập văn bản xác nhận thời hạn trả nợ, nhưng bên có nghĩa vụ thanh toán vẫn không thực hiện hoặc chỉ thanh toán một phần.

Khi đó, doanh nghiệp cần rà soát nội dung cam kết để lựa chọn phương án xử lý phù hợp, bao gồm yêu cầu thực hiện đúng cam kết hoặc khởi kiện theo quy định của pháp luật.

6.3. Bên nợ có dấu hiệu mất khả năng thanh toán

Nếu phát hiện bên có nghĩa vụ thanh toán có dấu hiệu thu hẹp hoạt động kinh doanh, chuyển nhượng tài sản, giải thể, phá sản hoặc thực hiện các giao dịch có thể ảnh hưởng đến khả năng thanh toán, doanh nghiệp nên nhanh chóng đánh giá hồ sơ và xem xét áp dụng các biện pháp pháp lý cần thiết nhằm bảo vệ quyền lợi của mình.

6.4. Đã có bản án, quyết định hoặc phán quyết nhưng bên nợ không tự nguyện thi hành

Trong một số trường hợp, doanh nghiệp đã có bản án, quyết định của Tòa án hoặc phán quyết của Trọng tài thương mại có hiệu lực pháp luật nhưng Bên nợ vẫn chưa tự nguyện thanh toán khoản nợ.

Khi đó, việc theo dõi quá trình thi hành án, xác minh điều kiện thi hành án và đề nghị áp dụng các biện pháp cưỡng chế theo quy định của pháp luật có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả thu hồi công nợ.

7. Khi nào doanh nghiệp nên tìm kiếm tư vấn về pháp lý thu hồi nợ công trình xây dựng?

Doanh nghiệp nên cân nhắc tìm kiếm các tư vấn pháp lý khi việc thu hồi công nợ bắt đầu phát sinh các vướng mắc về hồ sơ, chứng cứ hoặc căn cứ thanh toán.

Những trường hợp thường gặp bao gồm thiếu biên bản nghiệm thu, chưa có xác nhận khối lượng, chưa đối chiếu công nợ hoặc phần lớn giao dịch chỉ được thể hiện thông qua email, tin nhắn và các phương thức trao đổi điện tử khác.

Việc rà soát và đánh giá hồ sơ ngay từ đầu giúp doanh nghiệp xác định chính xác cơ sở pháp lý của yêu cầu thanh toán và hạn chế các rủi ro trong quá trình xử lý tranh chấp.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng nên tham vấn ý kiến pháp lý khi Bên nợ có dấu hiệu không hợp tác, phủ nhận nghĩa vụ thanh toán, kéo dài thời gian nghiệm thu, đối trừ công nợ hoặc phát sinh tranh chấp liên quan đến khối lượng, chất lượng công việc và các nghĩa vụ hợp đồng khác.

Trong những trường hợp này, việc đánh giá sớm phương án xử lý có thể giúp doanh nghiệp lựa chọn đúng cơ chế giải quyết tranh chấp và bảo vệ hiệu quả quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Ngoài ra, khi Bên nợ có dấu hiệu mất khả năng thanh toán, ngừng hoạt động, thay đổi địa chỉ, né tránh làm việc hoặc có nguy cơ tẩu tán tài sản, doanh nghiệp cần kịp thời xem xét các biện pháp pháp lý phù hợp nhằm bảo toàn quyền lợi và nâng cao khả năng thu hồi công nợ trên thực tế.

8. Câu hỏi thường gặp

8.1. Thu hồi nợ công trình xây dựng có bắt buộc phải khởi kiện không?

Không. Doanh nghiệp có thể ưu tiên thương lượng, hòa giải hoặc gửi công văn yêu cầu thanh toán nhằm tạo cơ hội cho các bên giải quyết tranh chấp một cách thiện chí và tiết kiệm chi phí.

Tuy nhiên, khi Bên nợ không thực hiện nghĩa vụ, phủ nhận khoản nợ hoặc có dấu hiệu trì hoãn kéo dài, doanh nghiệp cần cân nhắc khởi kiện tại Tòa án nhân dân hoặc giải quyết tại Trọng tài thương mại để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

8.2. Có thể yêu cầu lãi chậm trả, phạt vi phạm, bồi thường trong trường hợp nào?

Doanh nghiệp có thể yêu cầu các khoản này nếu đáp ứng các điều kiện theo hợp đồng và quy định pháp luật.

Đối với lãi chậm trả, cần xác định nghĩa vụ thanh toán đã đến hạn nhưng Bên nợ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng thời hạn.

Đối với phạt vi phạm, cần có thỏa thuận phạt vi phạm hợp lệ trong hợp đồng và việc áp dụng phải phù hợp với quy định pháp luật.

Đối với bồi thường thiệt hại, doanh nghiệp cần chứng minh có thiệt hại thực tế phát sinh, hành vi vi phạm và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm với thiệt hại đó.

8.3. Khi nào nên chọn thương lượng, trọng tài hoặc tòa án?

Việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp phụ thuộc vào đặc điểm của từng vụ việc.

Thương lượng thường phù hợp khi các bên vẫn còn khả năng hợp tác và thiện chí giải quyết tranh chấp.

Trọng tài thương mại là phương thức được nhiều doanh nghiệp lựa chọn khi hợp đồng có thỏa thuận trọng tài hợp lệ và cần cơ chế giải quyết tranh chấp linh hoạt, bảo mật.

Trong khi đó, Tòa án thường được lựa chọn khi không có thỏa thuận trọng tài hoặc khi doanh nghiệp cần áp dụng các biện pháp tố tụng nhằm bảo vệ khả năng thu hồi nợ.

8.4. Các bên không ký hợp đồng hoặc chưa hoàn thành việc ký hợp đồng nhưng thực tế đã thực hiện công việc thì có thể yêu cầu thanh toán không?

Có thể. Việc các bên chưa ký kết hợp đồng hoặc hợp đồng chưa được hoàn thiện về mặt hình thức không đương nhiên làm mất quyền yêu cầu thanh toán của doanh nghiệp đối với khối lượng công việc đã thực tế thực hiện.

Trong trường hợp này, doanh nghiệp cần chứng minh giữa các bên đã tồn tại quan hệ giao dịch trên thực tế và công việc đã được thực hiện theo yêu cầu hoặc được bên còn lại chấp thuận.

Các tài liệu như thư điện tử, tin nhắn, đơn đặt hàng, biên bản giao nhận, biên bản nghiệm thu, hóa đơn, chứng từ thanh toán, biên bản làm việc hoặc các tài liệu khác phản ánh quá trình giao kết và thực hiện công việc có thể được sử dụng làm căn cứ chứng minh yêu cầu thanh toán.

Tuy nhiên, khả năng được chấp nhận yêu cầu thanh toán không chỉ phụ thuộc vào việc công việc đã được thực hiện mà còn phụ thuộc vào tính đầy đủ, hợp pháp và giá trị chứng minh của hệ thống chứng cứ cũng như quan điểm của cơ quan có thẩm quyền trong từng vụ việc cụ thể.

Thu hồi nợ công trình xây dựng không chỉ là vấn đề yêu cầu Bên nợ thực hiện nghĩa vụ thanh toán mà còn là quá trình xác lập và bảo vệ quyền yêu cầu thanh toán trên cơ sở pháp luật và chứng cứ.

Để nâng cao khả năng thu hồi công nợ, doanh nghiệp cần xác định chính xác căn cứ thanh toán, chuẩn bị đầy đủ hồ sơ chứng minh và lựa chọn phương thức xử lý phù hợp với từng giai đoạn của vụ việc.

Hi vọng bài viết trên có thể cung cấp thông tin pháp lý mang tính tham khảo về hoạt động thu hồi công nợ trong lĩnh vực xây dựng.

Tùy thuộc vào hồ sơ, tình tiết và đặc điểm của từng vụ việc cụ thể, doanh nghiệp nên đánh giá toàn diện các yếu tố pháp lý liên quan trước khi lựa chọn phương án xử lý phù hợp.

Trân trọng,