Doanh nghiệp SME có nên chọn trọng tài để giải quyết tranh chấp không?

Trong quá trình tư vấn và xử lý tranh chấp cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ (Small and Medium Enterprise – “SME”), TNTP thường nhận được các câu hỏi như “Có nên đưa điều khoản trọng tài vào hợp đồng không?” hoặc “Khi phát sinh tranh chấp, nên chọn tòa án hay trọng tài?”. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật pháp lý mà là quyết định chiến lược, ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian, chi phí và khả năng thu hồi nợ. Bài viết này phân tích một cách thực tiễn, từ góc độ của doanh nghiệp SME, nhằm giúp xác định phương án phù hợp khi xây dựng hợp đồng và khi đã phát sinh tranh chấp.

1.Trọng tài thương mại và điều kiện để áp dụng trọng tài thương mại

Trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, được thực hiện trên cơ sở thỏa thuận của các bên. Điều kiện tiên quyết để lựa chọn trọng tài là hợp đồng phải có điều khoản trọng tài hợp lệ hoặc các bên đạt được thỏa thuận bằng văn bản về việc sử dụng trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp sau khi tranh chấp phát sinh.

Khác với tòa án – nơi thẩm quyền được xác lập theo luật, trọng tài chỉ có thẩm quyền khi các bên đồng ý. Vì vậy, nếu hợp đồng không có điều khoản trọng tài, khả năng lựa chọn phương thức này sau khi tranh chấp phát sinh sẽ phụ thuộc vào thiện chí của bên còn lại. Do đó, đối với SME, điều này có ý nghĩa quan trọng ngay từ giai đoạn soạn thảo hợp đồng. Việc có đưa điều khoản trọng tài vào hợp đồng hay không cần được xem xét kỹ lưỡng mà không nên sao chép máy móc từ mẫu hợp đồng.

2.Ưu điểm của trọng tài đối với doanh nghiệp SME

Từ kinh nghiệm thực tiễn, giải quyết tranh chấp bằng trọng tài có một số ưu điểm như sau:

• Thứ nhất, tính linh hoạt và tốc độ: Thủ tục trọng tài thường nhanh hơn so với tòa án do không bị ràng buộc bởi nhiều cấp xét xử. Phán quyết trọng tài có hiệu lực chung thẩm, không bị kháng cáo theo trình tự thông thường. Đối với SME cần thu hồi công nợ nhanh để duy trì dòng tiền, yếu tố thời gian là lợi thế đáng kể.
• Thứ hai, tính bảo mật: Phiên họp trọng tài không công khai trừ khi các bên có thỏa thuận khác. Điều này đặc biệt phù hợp với doanh nghiệp muốn bảo vệ thông tin kinh doanh, uy tín thương hiệu hoặc tránh ảnh hưởng đến quan hệ với đối tác khác.
• Thứ ba, tính chuyên môn: Các bên có quyền lựa chọn trọng tài viên có chuyên môn phù hợp với lĩnh vực tranh chấp như xây dựng, tài chính, logistics, đầu tư. Với những tranh chấp có tính chất phức tạp, điều này là lợi thế để tiếp cận và đào sâu bản chất vấn đề, làm rõ cốt lõi các yếu tố dẫn đến tranh chấp, từ đó rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp, đảm bảo sự công bằng và hiệu quả.

3.Hạn chế và rủi ro khi SME lựa chọn trọng tài

Trước khi lựa chọn giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, SME cần cân nhắc một vài yếu tố sau:

• Chi phí trọng tài thường cao hơn án án phí tòa án, đặc biệt trong các vụ tranh chấp giá trị lớn. Với SME có nguồn lực tài chính hạn chế, đây là yếu tố cần cân nhắc.
• Bên cạnh đó, dù phán quyết trọng tài có hiệu lực chung thẩm, việc thi hành vẫn phụ thuộc vào cơ quan thi hành án dân sự. Nếu bên thua không tự nguyện thi hành và không có tài sản, việc cưỡng chế thi hành không khác biệt nhiều so với bản án của tòa án.
• Ngoài ra, phán quyết trọng tài có thể bị hủy trong một vài trường hợp khi trọng tài không thực hiện đúng thẩm quyền, thủ tục hoặc có phán quyết trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.

Do đó, khi SME lựa chọn trọng tài làm phương thức giải quyết tranh chấp hoặc thu hồi nợ, cần có sự tham vấn hoặc tham gia của luật sư để đảm bảo việc quyết định, lựa chọn của doanh nghiệp là phương án tối ưu nhất.

4.Khi nào SME nên cân nhắc chọn trọng tài?

Tòa án có lợi thế về chi phí và cơ chế cưỡng chế rõ ràng. Đối với các khoản nợ nhỏ hoặc tranh chấp đơn giản, tòa án có thể là lựa chọn kinh tế hơn. Tuy nhiên, thời gian giải quyết tại tòa án thường kéo dài do quy trình nhiều cấp xét xử. Việc kháng cáo có thể làm chậm quá trình thu hồi nợ thêm một đến hai năm. Đối với SME việc vận hành doanh nghiệp phụ thuộc vào dòng tiền, sự chậm trễ này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động kinh doanh.

Trong khi đó, trọng tài có tính nhanh chóng và “dứt điểm” cao. Khi hồ sơ đầy đủ và chứng cứ rõ ràng, thời gian từ khi nộp đơn đến khi có phán quyết có thể ngắn hơn đáng kể so với tòa án. Vì vậy, lựa chọn phương thức nào không nên dựa trên yếu tố “thông dụng” mà cần căn cứ vào đặc điểm giao dịch, giá trị hợp đồng và khả năng tài chính của doanh nghiệp.

Từ kinh nghiệm thực tiễn, SME nên cân nhắc lựa chọn trọng tài trong các trường hợp sau: hợp đồng có giá trị lớn; giao dịch mang tính kỹ thuật chuyên sâu; đối tác là doanh nghiệp nước ngoài, giao dịch diễn ra tại nước ngoài hoặc doanh nghiệp muốn bảo mật thông tin. Ngược lại, nếu giá trị tranh chấp không lớn, quan hệ giao dịch đơn giản và chi phí là yếu tố ưu tiên hàng đầu, tòa án có thể phù hợp hơn.

5.Lưu ý chiến lược khi xây dựng điều khoản trọng tài

Khi xây dựng hợp đồng, việc có hay không có điều khoản trọng tài không nên được quyết định theo thói quen hoặc sao chép từ mẫu có sẵn, mà cần đặt trong tổng thể chiến lược quản trị rủi ro của doanh nghiệp.

Nếu doanh nghiệp muốn lựa chọn trọng tài, bắt buộc phải có thỏa thuận hợp lệ, được xác lập trước hoặc sau khi phát sinh tranh chấp. Tuy nhiên, về mặt thực tiễn, việc thỏa thuận ngay từ thời điểm ký kết hợp đồng luôn có lợi thế hơn vì khi đó các bên vẫn còn thiện chí hợp tác. Doanh nghiệp nên lựa chọn trọng tài là cơ chế giải quyết tranh chấp trong các giao dịch có giá trị lớn, yêu cầu bảo mật cao hoặc mang tính chuyên môn đặc thù, nơi doanh nghiệp cần người giải quyết tranh chấp có hiểu biết sâu về lĩnh vực kỹ thuật, tài chính hoặc xây dựng. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nếu đã có thỏa thuận trọng tài hợp lệ, Tòa án sẽ từ chối thụ lý, do đó quyết định lựa chọn phương thức nào cần được cân nhắc kỹ lưỡng ngay từ đầu.

Dù lựa chọn phương án nào, việc soạn thảo điều khoản giải quyết tranh chấp phải rõ ràng, chặt chẽ và phù hợp với quy định pháp luật. Sự tham gia của luật sư ngay từ giai đoạn soạn thảo hợp đồng sẽ giúp doanh nghiệp kiểm soát rủi ro, tối ưu phương án xử lý tranh chấp và bảo vệ tốt nhất quyền lợi khi phát sinh vấn đề.

Việc lựa chọn trọng tài hay tòa án không có đáp án chung cho mọi doanh nghiệp SME. Trọng tài mang lại lợi thế về tốc độ, bảo mật và tính chuyên môn nhưng đi kèm chi phí cao hơn. Đối với SME, quyết định nên được đưa ra ngay từ giai đoạn soạn thảo hợp đồng, trên cơ sở đánh giá rủi ro, năng lực tài chính và chiến lược kinh doanh dài hạn. Trong bối cảnh tranh chấp ngày càng phức tạp, việc tham vấn luật sư trước khi ký hợp đồng hoặc ngay khi phát sinh tranh chấp sẽ giúp doanh nghiệp lựa chọn phương án phù hợp, kiểm soát chi phí và tối đa hóa khả năng thu hồi nợ.